საქართველოში დიპლომატიის აკადემიის დაფუძნება უდავოდ წინგადადგმული და მისასალმებელი ნაბიჯია ქვეყნის საგარეო-პოლიტიკური კადრების გაძლიერების საქმეში. თუმცა, ნებისმიერი მსგავსი სტრატეგიული ინსტიტუტის წარმატება მთლიანად არის დამოკიდებული მის სასწავლო პროგრამაზე.

როგორც მრავალწლიანი გამოცდილების მქონე პროფესორს, რომელიც იკვლევს ეროვნული უშიშროების პრობლემებს და კითხულობს ამ თემაზე ლექციებს საქართველოს ტექნიკურ უნივერსიტეტში, მაფიქრებს ის ფაქტი, რომ საქართველოში ყოველთვის არ არის ჯეროვნად გაცნობიერებული ეროვნული უშიშროების უზრუნველყოფის თემის მნიშვნელობა სასწავლო პროცესში — სასწავლო გეგმებში ხშირად საერთოდ არ ითვალისწინებენ ისეთ ფუნდამენტურ დისციპლინას, როგორიცაა "ეროვნული უშიშროების საფუძვლები".

ურთულეს გეოპოლიტიკურ და გეოსტრატეგიულ არეალში მოქცეული ქვეყანა, რომელმაც დამოუკიდებლობა სულ ახლახან აღიდგინა და ბოლომდე დასრულებული სახელმწიფოებრივი სახე ჯერ კიდევ ვერ მიუღია, ძალიან ძნელად გადასალახი პოლიტიკური (შიდა და საგარეო), სამხედრო, ეკონომიკური, ინფორმაციული და სხვა საშიში გამოწვევების წინაშე დგას. ნებისმიერი ადამიანისთვის ნათელია, რომ ხელისუფლებაში არაკვალიფიციური საჯარო მოხელეების მომრავლებამ ეროვნული უშიშროების უზრუნველყოფის თვალსაზრისით, შესაძლოა სახელმწიფოში არასახარბიელო მდგომარეობა შექმნას.

დამოუკიდებლობის გასულმა წლებმა როგორც ქართველ პოლიტიკოსებს, ისე მეცნიერებს თვალნათლივ დაანახა, რომ ეროვნული უშიშროების უზრუნველყოფის პროცესი არცთუ ისე იოლი, უფრო მეტიც, ურთულესი აღმოჩნდა. ეროვნული უშიშროების უზრუნველყოფის გარეშე გამორიცხულია საქართველო შედგეს, როგორც ქმედითი სახელმწიფო, ამიტომაც ქვეყნისათვის ეს არის სტრატეგიულად უმნიშვნელოვანესი, ცენტრალური არქიამოცანა.

ასეთ სიტუაციაში საკუთარი სიტყვა უნდა თქვან უმაღლესმა სასწავლებლებმა, რომლებიც ქვეყანას უმზადებენ სხვადასხვა დარგის სპეციალისტებს. ამ ურთულეს სფეროში ელემენტარული საკითხების გარკვეულ ცოდნას მოითხოვს არა მხოლოდ შესაბამისი უწყებების წარმომადგენლებისგან, არამედ რიგითი მოქალაქეებისგანაც.

ეროვნული უშიშროება არ არის ვიწრო, მხოლოდ სამხედრო ან ძალოვანი სტრუქტურების კომპეტენცია. ეს არის ყოვლისმომცველი სისტემა, რომელიც მოიცავს სახელმწიფოს არსებობის ყველა სფეროს — ეკონომიკას, ჯანდაცვას, ინფორმაციულ სივრცეს, ეკოლოგიასა და კულტურას.

მოვიყვან პარალელს: როგორც ანატომიის შესწავლაა აუცილებელი სამედიცინო სპეციალობის სტუდენტისთვის, ასევე ფუნდამენტურად აუცილებელია ეროვნული უშიშროების საფუძვლების შესწავლა სოციალური მეცნიერებების (ეკონომიკა, პოლიტიკა, საერთაშორისო ურთიერთობები), სამართლის, ინფორმაციისა და კომუნიკაციის ტექნოლოგიების (ინფორმატიკა, კომპიუტერული მეცნიერება, ინფორმაციული სისტემები) და სხვა მრავალი სპეციალობის სტუდენტისათვის. სხვანაირად შეუძლებელია სახელმწიფომ მიიღოს სათანადო კვალიფიკაციის სპეციალისტი.

ეს საგანი ყველა უმაღლეს სასწავლებელში უნდა იკითხებოდეს, ხოლო ახლადშექმნილ დიპლომატიურ აკადემიაში მისი შეტანა კრიტიკულად აუცილებელია შემდეგი ფაქტორების გამო:

1. იდენტობა და ეროვნული ფასეულობები

სახელმწიფოს ეროვნული უშიშროების საფუძველთა საფუძველია ეროვნული ინტერესები, მიზნები და ფასეულობები. სწორედ ისინი განსაზღვრავენ ერის ერთიანობას, სახელმწიფოებრივ და კულტურულ აღმშენებლობას. მათი მეშვეობით, ზოგადსაკაცობრიო ღირებულებებთან ერთად, ხდება ერის იდენტიფიკაცია საერთაშორისო თანამეგობრობაში, რაც დიპლომატის მთავარი ამოსავალი წერტილია.

2. მიზეზ-შედეგობრივი ჯაჭვი საგარეო პოლიტიკაში

ეროვნული უშიშროება და ეროვნული ინტერესები მთლიანად განაპირობებს ერთმანეთს. უშიშროების პოლიტიკის ფორმულირებისას შეუძლებელია გვერდი აუაროთ მკაცრ თანამიმდევრობას, რომელიც თითოეულმა დიპლომატმა ზედმიწევნით უნდა იცოდეს:

•    პირველი: ეროვნული ინტერესების ზუსტი განსაზღვრა;
•    მეორე: ამ ინტერესებისადმი არსებული რეალური და პოტენციური საფრთხეების იდენტიფიცირება;
•    მესამე: ამ საფრთხეების თავიდან აცილებისა და გაუვნებელყოფის სტრატეგიის შემუშავება.

საერთაშორისო პრაქტიკა, მათ შორის ამერიკული პოლიტიკური სკოლის გამოცდილება, აჩვენებს, რომ ეროვნული ინტერესების ფორმულირება პრაქტიკულად ეროვნული უშიშროების სინონიმად იქცა.

საინტერესოა ისტორიული კონტექსტიც: პოლიტიკურ ლექსიკონში ტერმინი „ეროვნული უშიშროება“ პირველად სწორედ „ეროვნული ინტერესის“ კონტექსტში გამოიყენა აშშ-ის პრეზიდენტმა თეოდორ რუზველტმა 1904 წელს, კონგრესისადმი მიწერილ წერილში, სადაც იგი პანამის არხის ზონის მიერთებას „ეროვნული უშიშროების“ უზრუნველყოფის საჭიროებით ასაბუთებდა — ანუ მან ტერმინი „ეროვნული ინტერესი“ პრაქტიკულად ჩაანაცვლა ტერმინით „ეროვნული უშიშროება“.

3. საგარეო პოლიტიკის ფუნდამენტი

ნებისმიერი სახელმწიფოსთვის საგარეო ურთიერთობებში მუდმივ და ფუნდამენტურ ინტერესებს წარმოადგენს:
•    სახელმწიფოებრივ-პოლიტიკური დამოუკიდებლობა;
•    ტერიტორიული მთლიანობა;
•    კეთილდღეობა და ეკონომიკური განვითარების სტაბილურობა;
•    ეროვნულ-კულტურული თვითმყოფადობის შენარჩუნება.

საგარეო პოლიტიკის უპირველესი მიზანი სწორედ ამ ინტერესების დაცვაა, რაც თავისთავად ნიშნავს უშიშროების უზრუნველყოფის პოლიტიკის გატარებას.

დასკვნის სახით: ეროვნული ინტერესების დაცვისა და ეროვნული უშიშროების უზრუნველყოფის კატეგორიები ასახავს საგარეო-პოლიტიკური პროცესის თანმხვედრ ფუნქციებს — როგორც პოლიტიკის ფორმირების, ისე მისი პრაქტიკული განხორციელების ფაზაში. მომავალი ქართველი დიპლომატების მომზადება ეროვნული ინტერესებისა და ეროვნული უშიშროების არსის ანალიზის კონცეპტუალური საფუძვლების გარეშე წარმოუდგენელია.

იმედს ვიტოვებ, ახლად შექმნილი აკადემიის ხელმძღვანელობა გაითვალისწინებს ამ რეალობას და სასწავლო პროგრამაში საგანს — „ეროვნული უშიშროების საფუძვლები“ — კუთვნილ, ცენტრალურ ადგილს მიუჩენს.

პირადად მე არავითარი ამბიცია თუ პრეტენზია არ მაქვს ამ საგნის გაძღოლაზე, თუმცა, როგორც დარგის სპეციალისტი, ამჟამად გამოსაცემად ვამზადებ უკვე მესამე სახელმძღვანელოს, რომლის სასწავლო-მეთოდური სტრუქტურა სრულად პასუხობს თანამედროვე მოთხოვნებს: თითოეულ თავს ერთვის დასკვნა, საკონტროლო კითხვები და კონკრეტული თავის მეთოდური ასპექტი. რაც მთავარია, წიგნს ახლავს უმნიშვნელოვანესი დანართი — პრაქტიკული სავარჯიშოები და „ქეის-სტადები“ (Case Study) თითოეული თავის მიხედვით, რაც კრიტიკულად აუცილებელია მასალის პრაქტიკული და ეფექტური ათვისებისთვის. მზად ვარ, ეს გამოცდილება ქვეყნის მომავალი დიპლომატების სასიკეთოდ იქნას გამოყენებული.

ჰენრი კუპრაშვილი
პოლიტიკის მეცნიერებათა დოქტორი,
სტუ-ის სამართლისა და საერთაშორისო ურთიერთობების ფაკულტეტის პროფესორი